De bestuursniveaus in Brussel

Brussel is de meest institutioneel complexe stad van Europa. Zes bestuursniveaus overlappen elkaar, elk met eigen bevoegdheden. In normale tijden is deze complexiteit onzichtbaar voor de burger. In crisistijd wordt ze het probleem: wanneer één niveau geblokkeerd is, kunnen de andere niet altijd compenseren.

De Europese Unie

De EU bestuurt Brussel niet, maar bepaalt wel een aanzienlijk deel van de omgeving. Europese fondsen (EFRO, ESF+) financieren infrastructuur- en sociale cohesieprojecten. Europese richtlijnen leggen bindende doelstellingen op inzake luchtkwaliteit, energie-efficiëntie en arbeidsmarkt. Het Europees Semester beoordeelt het Belgische begrotingsbeleid, inclusief de situatie van Brussel.

Tijdens de crisis 2024-2026 liep Brussel het risico de Europese fondsen niet tijdig te kunnen programmeren. De regering-Dilliès moet de opgelopen achterstand bij de mobilisatie van EFRO- en ESF+-fondsen voor de periode 2021-2027 inhalen.

De federale staat

De federale staat beheert de sociale zekerheid (werkloosheid, pensioenen, gezondheidszorg), justitie, de federale politie, de nationale fiscaliteit, het spoor (NMBS) en defensie. Deze bevoegdheden hebben een directe impact op de Brusselaars: werkloosheidsuitkeringen, terugbetalingen van gezondheidszorg en de treinen die Brussel bedienen, hangen af van het federale niveau, niet van het Gewest.

De federale regering (Arizona-coalitie) is operationeel sinds begin 2025. Gedurende meer dan een jaar nam ze beslissingen die Brussel troffen — fiscale hervormingen, herfinanciering van de deelgebieden, samenwerkingsakkoorden — zonder dat het Brussels Gewest een volwaardige regering had om zijn belangen te verdedigen in de onderhandelingen. Deze asymmetrie was een van de meest concrete gevolgen van de crisis. Sinds februari 2026 kan de regering-Dilliès Brussel opnieuw vertegenwoordigen op federaal niveau.

De drie Gewesten: een ongeziene asymmetrie

Vlaanderen en Wallonië hebben hun gewestregeringen gevormd na de verkiezingen van juni 2024. Brussel niet: de formatie heeft 613 dagen geduurd. Deze asymmetrie was zonder precedent in de Belgische geschiedenis: twee van de drie Gewesten konden wetgeven, investeren en hun beleid programmeren, terwijl het derde op minimaal beheer draaide. Op dezelfde materies (huisvesting, werkgelegenheid, mobiliteit, leefmilieu) gingen Vlaanderen en Wallonië vooruit terwijl Brussel achteruitging.

De intergewestelijke samenwerkingsakkoorden — noodzakelijk voor dossiers als de mobiliteit van pendelaars of het waterbeheer — waren geblokkeerd aan Brusselse zijde. Bedrijven die in meerdere Gewesten actief waren, werden geconfronteerd met regelgevende inconsistenties. De financiële transfers tussen Gewesten liepen verder op basis van verouderde parameters, zonder mogelijkheid tot heronderhandeling. Sinds februari 2026 kunnen deze onderhandelingen worden hervat.

De gemeenschapscommissies: het Brusselse lasagnemodel

De GGC (Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie) beheert de bi-communautaire materies in Brussel: ziekenhuizen, rusthuizen, daklozenopvang, coördinatie van het gezondheidsbeleid. Haar bestuur bestaat uit dezelfde ministers als de gewestregering. Tijdens de crisis 2024-2026 was de GGC verlamd door dezelfde blokkering: de investeringen in gezondheid en maatschappelijk welzijn lagen stil. Sinds februari 2026 heeft ze haar volledige capaciteit teruggevonden.

De COCOF (Commission communautaire française) beheert de Franstalige materies (cultuur, beroepsopleiding, bijstand aan personen) en beschikt over een eigen budget. De VGC (Vlaamse Gemeenschapscommissie) vervult dezelfde rol aan Nederlandstalige zijde, maar is structureel sterker verbonden met de Vlaamse Regering. De COCOF en de VGC functioneren met eigen begrotingen en werken samen met de gewestregering voor de strategische coördinatie van het gemeenschapsbeleid in Brussel.

De 19 gemeenten: schokdempers van de crisis

De 19 Brusselse gemeenten (Stad Brussel, Elsene, Schaarbeek, Sint-Jans-Molenbeek, Anderlecht, enz.) oefenen nabijheidsbevoegdheden uit: stedenbouw, burgerlijke stand, lokale politie, OCMW (sociale bijstand), gemeentelijk onderwijs, lokale wegenis. Tijdens de crisis 2024-2026 waren de gemeenten de voornaamste schokdemper: vaak het enige bestuursniveau dat concreet handelde voor de burgers in het dagelijks leven.

Maar de middelen van de gemeenten zijn ongelijk. Gemeenten met hoge inkomens (Ukkel, Sint-Pieters-Woluwe) beschikken over solide fiscale ontvangsten. Gemeenten met lage inkomens (Sint-Jans-Molenbeek, Sint-Joost-ten-Node, Anderlecht) zijn meer afhankelijk van gewestelijke subsidies. Tijdens de crisis waren deze subsidies bevroren, wat de ongelijkheden tussen gemeenten heeft verdiept.

Het ontbreken van een provincie: een unieke uitzondering

Brussel is het enige Belgische Gewest zonder provincie. In Vlaanderen en Wallonië spelen de provincies een significante operationele rol: provinciaal onderwijs, cultureel erfgoed, sportinfrastructuur, cofinanciering van lokale projecten. In Brussel neemt het Gewest deze provinciale bevoegdheden rechtstreeks op zich, krachtens de bijzondere wet van 12 januari 1989.

Dit ontbreken betekent dat het Brussels Gewest een breder bevoegdheidsspectrum draagt dan de twee andere Gewesten. In normale tijden is dit een voordeel (minder tussenschakels). In tijden van crisis — zoals tussen 2024 en 2026 — is dat een handicap: er was geen 'Brusselse provincie' om bepaalde materies over te nemen toen het Gewest verlamd was.

De para-gewestelijke instellingen

De gewestelijke instellingen van openbaar nut vormen de operationele administratie van Brussel: Actiris (werkgelegenheid), MIVB (vervoer), Brussel Huisvesting (huisvesting), Leefmilieu Brussel (leefmilieu), perspective.brussels (stedenbouw), Innoviris (onderzoek), Net Brussel (afval). Deze instellingen functioneren met meerjarige beheersovereenkomsten.

Tijdens de crisis 2024-2026 liepen de beheersovereenkomsten af zonder te worden vernieuwd. Nieuwe investeringen waren geblokkeerd. Projecten die een politieke beslissing vereisten — een nieuwe tramlijn, een programma voor energetische renovatie, een hervorming van de tewerkstellingshulp — lagen stil. De nieuwe regering moet deze contracten heronderhandelen en de opgelopen achterstand wegwerken.

De politiezones

Brussel telt 6 lokale politiezones (Brussel-Hoofdstad/Elsene, Zuid, West, Marlow, Montgomery, Noord), elk beheerd door een politieraad bestaande uit vertegenwoordigers van de gemeenten. De politie functioneerde onafhankelijk van de gewestelijke crisis, maar tijdens de crisis 2024-2026 waren de gewestelijke dotaties voor veiligheid bevroren op het niveau van 2024. De investeringen in uitrusting, aanwerving en politie-infrastructuur werden uitgesteld.