De vicegouverneur van Brussel: de miskende hoeder van de taalwetten

Brussel heeft een vicegouverneur, maar geen gouverneur meer

Het is een van de institutionele curiosa van de hoofdstad: Brussel beschikt over een vicegouverneur, maar over geen enkele gouverneur. De functie van gouverneur werd afgeschaft door de zesde staatshervorming (bijzondere wet van 6 januari 2014); zijn opdrachten inzake veiligheid, noodplanning en crisisbeheer worden sindsdien uitgeoefend door een hoge ambtenaar. De vicegouverneur daarentegen blijft bestaan — met een unieke en zeer doelgerichte opdracht: toezien op de naleving van de wetten op het gebruik van de talen in de 19 gemeenten en de 19 OCMW's van het administratief arrondissement Brussel-Hoofdstad.

Het grote publiek is grotendeels onbekend met het bestaan van deze post. Dit dossier wil hem objectiveren: waar komt hij vandaan, wat doet hij werkelijk, met welke middelen, en in welke mate helpt hij (of niet) de Brusselaar?

Communautaire oorsprong: 1963, daarna 1995

De functie ontstaat uit de wet van 2 augustus 1963 op het gebruik van de talen in bestuurszaken, in volle communautaire pacificatie (vastlegging van de taalgrens, afbakening van de 19 tweetalige Brusselse gemeenten). In die tijd maakt Brussel deel uit van de provincie Brabant: er wordt een regeringscommissaris gecreëerd met de titel vicegouverneur van Brabant, specifiek belast met het taaltoezicht, onderscheiden van de provinciegouverneur.

Alles kantelt met de splitsing van de provincie Brabant op 1 januari 1995 (vierde staatshervorming). Het unitaire Brabant valt uiteen in drie: Waals-Brabant, Vlaams-Brabant en het administratief arrondissement Brussel-Hoofdstad, dat voortaan tot geen enkele provincie behoort. De bevoegdheden van de vroegere vicegouverneur worden verdeeld tussen de vicegouverneur van Brussel en de adjunct van de gouverneur van Vlaams-Brabant (bevoegd voor de zes faciliteitengemeenten van de rand).

De opeenvolgende vicegouverneurs

Sinds de oprichting van het arrondissement in 1995 hebben drie personen de functie bekleed:

• Hugo Nys (1995 – 2010) — benoemd; vanaf 2009 ook waarnemend gouverneur, tot zijn pensioen.
• Jean Clément (2010 – 2012) — waarnemend (hij cumuleert toen de functies van gouverneur en waarnemend vicegouverneur).
• Jozef Ostyn (sinds 2012) — waarnemend vanaf februari 2012, daarna definitief benoemd in 2013; nog steeds in functie.

Wat hij doet — en wat hij niet kan

De vicegouverneur controleert de taalconformiteit van de akten van de gemeenten en de OCMW's, in het bijzonder de benoemingen en aanwervingen van personeel: beschikt de aangeworven persoon over het brevet van kennis van de tweede taal dat vereist is voor een betrekking in Brussel?

Zijn instrument: de schorsing. Binnen de 40 dagen na ontvangst van een akte (artikel 65 van de gecoördineerde wetten van 18 juli 1966) kan hij, bij gemotiveerd besluit, de uitvoering ervan schorsen. Maar — en dat is de kern van het probleem — hij kan niet vernietigen. De vernietiging behoort toe aan de gewestregering (toezichthoudende overheid). De vicegouverneur is dus slechts een schakel in een keten: hij signaleert, schorst, geeft door; een ander beslist.

Hij stelt elk jaar een verslag op dat aan het Brussels Parlement wordt overgemaakt, en hij vervangt de hoge ambtenaar/gouverneur bij afwezigheid. Hij wordt benoemd en ontslagen door de gewestregering op eensluidend advies van de federale regering, en moet een grondige kennis van het Frans en het Nederlands aantonen.

De cijfers: een massale controle, een minieme conformiteit

De jaarverslagen (2016-2025) schetsen een constant en treffend beeld.

• Gecontroleerd volume stijgt en daalt weer : van 2 329 dossiers in 2016 tot een piek van 3 758 in 2023, daarna 3 199 in 2025. De OCMW's hebben het volume lang opgedreven (piek van 2 020 dossiers in 2020), vóór een terugval aan gemeentelijke kant in 2025.
• Een zeer lage conformiteit : in 2024 waren slechts 560 dossiers op 3 639 conform, oftewel 15,4 %. Het leeuwendeel van de schorsingen betreft het contractuele personeel van de OCMW's, waar het taalbrevet massaal ontbreekt.
• Recordschorsingen : 1 867 schorsingen van aanwervingen in 2020, een nooit eerder bereikt niveau.
• Sterk gestegen klachten : van 5 klachten in 2016 tot een record van 61 in 2024 (het verslag vindt er « geen eenduidige verklaring » voor), teruggevallen tot 32 in 2025.

Met andere woorden: de dienst controleert enorm veel, stelt een overweldigende niet-conformiteit vast… maar kan er geen einde aan maken.

De werkelijke invloed: een « alarmfunctie »

De schorsingsbevoegdheid is in de praktijk grotendeels symbolisch. Volgens de referentiepers zijn amper twee schorsingen gevolgd door een effectieve vernietiging; de aangeworven medewerker blijft doorgaans in functie « om de continuïteit van de dienst te verzekeren ». De titularis erkent het zelf: als een benoeming geschorst wordt, herbevestigen de lokale besturen hun beslissing bijna systematisch, en op gewestelijk niveau « wacht men het verstrijken van de termijn af ». Hij omschrijft zijn rol als een « alarmfunctie » veeleer dan als een dwingende bevoegdheid.

De middelen bevestigen deze vaststelling: de dienst werkt met 4 ambtenaren, een personeelsbestand dat de verslagen jaar na jaar als « kritiek » bestempelen, met een duurzaam vacante post en herhaalde vragen om versterking. Er wordt geen enkel werkingsbudget gepubliceerd in de verslagen — enkel verschijnt, vanaf 2023, de vermelding van een nood aan een « substantiële financiële inbreng », niet becijferd.

Een unieke post… maar niet helemaal

Is de vicegouverneur een Brusselse eigenaardigheid?

• In België : zijn enige echte tweelingbroer is de adjunct van de gouverneur van Vlaams-Brabant, gecreëerd in 1995, die over dezelfde schorsingsbevoegdheid beschikt voor de zes faciliteitengemeenten van de rand. Het verschil is de context: de adjunct beschermt een Franstalige minderheid op eentalig Nederlandstalig grondgebied; de vicegouverneur controleert de tweetaligheid in een officieel tweetalig gewest. Elders (Voeren, Komen, de Oostkantons) verloopt het taaltoezicht via gewone arrondissementscommissarissen, zonder gelijknamige schorsingsbevoegdheid.
• In Europa : geen exact equivalent. Meertalige gebieden vertrouwen de taalwaarborg doorgaans toe ofwel aan een ombudsman (Canada, Ierland, New Brunswick), ofwel aan een structureel mechanisme van quota (Zuid-Tirol), ofwel aan de rechter. Het koppel « bescherming van een lokaal minderheidstaal + bevoegdheid om openbare bestuurshandelingen te schorsen » is uiterst zeldzaam.

De « lasagne »: een aanvaarde overlapping

Het taaltoezicht van de vicegouverneur is een onderscheiden en parallel toezicht ten opzichte van het gewone administratief toezicht (begrotingen, opdrachten, personeel), dat zelf wordt uitgeoefend door de gewestregering via Brussel Plaatselijke Besturen. Deze laatste erkent zelf dat het taaltoezicht « niet inbegrepen is » in haar toezicht en toebehoort aan « een commissaris van de federale regering » — een overlapping van bevoegdheden tussen een toezicht van federale oorsprong en een gewestelijk toezicht.

De volledige keten illustreert de Brusselse institutionele complexiteit: de vicegouverneur schorst → de gewestregering vernietigt (of niet) → de Vaste Commissie voor Taaltoezicht (VCT), een federaal adviesorgaan, brengt niet-bindende adviezen uit en kan de Raad van State vatten, die als enige juridisch kan vernietigen. Meerdere schakels, een schraal resultaat.

Een duurzame post?

Ondanks deze balans is geen enkel voorstel tot afschaffing van de vicegouverneur opgetekend in de recente institutionele debatten. De zesde staatshervorming heeft de gouverneur van Brussel afgeschaft, maar de vicegouverneur behouden. De enige hervormingsvoorstellen die hem rechtstreeks viseren gaan, integendeel, in de richting van een versterking: de vicegouverneur een vernietigingsbevoegdheid geven (en niet langer enkel een schorsing), en zijn jaarverslag formeel laten bespreken door de gewestregering.

Waarom dit de Brusselaar aangaat

De functie raakt aan een grondbeginsel van de hoofdstad: de tweetaligheid van de openbare dienst. Een Brusselaar moet onthaald en bediend kunnen worden in zijn taal, het Frans of het Nederlands, door zijn gemeente en zijn OCMW. De vicegouverneur is, op papier, de waarborg van dit recht.

In werkelijkheid documenteren zijn verslagen vooral de aanhoudende kloof tussen de regel en de praktijk: een meerderheid van personeelsleden die zonder het vereiste taalbrevet worden aangeworven, schorsingen zonder gevolg, een dienst met 4 personen. Het debat gaat dus niet zozeer over de kostprijs van de post — nooit becijferd — als wel over zijn werkelijke doeltreffendheid: vervult een overvloedige controle zonder dwingende bevoegdheid haar opdracht, of beperkt zij zich ertoe elk jaar een niet-conformiteit te meten die zij niet kan corrigeren?

Te volgen

• Jaarverslag overgemaakt aan het Brussels Parlement: evolutie van de conformiteitsgraad en van de klachten.
• Debat over de bevoegdheden : de vraag naar een vernietigingsbevoegdheid (en niet langer een loutere schorsing) keert regelmatig terug.
• Digitalisering van de toezichtsprocedure, gevraagd door de dienst sinds 2025.
• Afstemming met de hervorming van het gewestelijk bestuur en de Brusselse institutionele vereenvoudiging.