Gezondheid en sociaal GGC: bicommunautaire investeringen bevroren

De GGC: sleutelinstelling van het Brusselse sociaal beleid

De Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (GGC), in het Frans bekend als Commission communautaire commune (COCOM), is de bicommunautaire instelling die bevoegd is voor hulpverlening en gezondheidszorg in Brussel. Ze bestrijkt de zogenaamde "bipersoonsgebonden" aangelegenheden: die welke niet uitsluitend onder de Franse of de Vlaamse Gemeenschap vallen, maar zich richten tot alle Brusselaars ongeacht hun taalgemeenschap.

Haar werkterrein is uitgebreid:

• Verzorgingstehuizen (rust- en verzorgingstehuizen, RVT)
• Thuiszorg voor ouderen en zorgbehoevenden
• Ambulante diensten geestelijke gezondheidszorg
• Daklozenbeleid en noodopvang
• Kinderopvang (bicommunautair luik)
• Diensten voor personen met een handicap
• Bicommunautaire ziekenhuizen

Sinds juni 2024 functioneert de GGC in lopende zaken en wordt haar budget beheerd in voorlopige twaalfden. Haar uitvoerend orgaan, Iriscare, zet zijn basisopdrachten voort maar kan geen enkele significante nieuwe uitgave doen.

De bevriezing van de erkenningen: de deur dicht

Het erkenningenmechanisme

Een erkenning is de handeling waarmee de GGC vaststelt dat een opvangstructuur of dienst voldoet aan de vereiste kwaliteits- en veiligheidsnormen. Ze geeft toegang tot overheidsfinanciering en is in de meeste gevallen een wettelijke verplichting om te mogen opereren.

Sinds juni 2024: nul nieuwe erkenningen

In lopende zaken kan de GGC geen enkele nieuwe erkenning afleveren. De gevolgen zijn rechtstreeks:

• Geen nieuwe verzorgingstehuizen ondanks de vergrijzing van de Brusselse bevolking. Het aantal 80-plussers in Brussel stijgt elk jaar, maar het opvangaanbod ligt vast.
• Geen nieuwe dagcentra voor ouderen of personen met een handicap
• Geen nieuwe erkende thuiszorgstructuren
• Geen capaciteitsuitbreiding voor bestaande verzadigde structuren

Structuren die voor juni 2024 een erkenningsaanvraag hebben ingediend, zien hun dossier voor onbepaalde tijd in afwachting. Sommige hebben geïnvesteerd in lokalen, personeel aangeworven en bevinden zich zonder officiële erkenning.

Bron: Iriscare, jaarverslag 2024.

De Iriscare-overeenkomsten: financiering onder druk

De rol van de overeenkomsten

Iriscare, de instelling van openbaar nut die het beleid van de GGC uitvoert, financiert de zorgverstrekkers en opvangstructuren via meerjarenovereenkomsten. Deze overeenkomsten bepalen de opdrachten, middelen en kwaliteitsdoelstellingen voor elke erkende dienst.

De blokkering van de herfinanciering

Verschillende meerjarenovereenkomsten zijn sinds juni 2024 verlopen. In lopende zaken kan Iriscare niet:

• Verlopen overeenkomsten vernieuwen onder geactualiseerde voorwaarden
• Tarieven herwaarderen om rekening te houden met de inflatie en stijgende kosten
• Overeenkomsten aanpassen aan de veranderende behoeften (vergrijzing, geestelijke gezondheid, armoede)
• Nieuwe proefprojecten of experimenten financieren

De zorgverstrekkers blijven functioneren op basis van stilzwijgende verlengingen onder de vorige voorwaarden. De kloof tussen de reële kosten en de financiering groeit elke maand.

De voorlopige twaalfden

Het budget van de GGC wordt beheerd in voorlopige twaalfden: elke maand wordt een twaalfde van het budget van het voorgaande jaar vrijgemaakt. Dit mechanisme garandeert de continuïteit van de werking, maar verbiedt:

• Elke budgetverhoging, zelfs om de indexering te dekken
• Elke nieuwe investering in infrastructuur of uitrusting
• Elk nieuw beleid, zelfs als het beantwoordt aan een dringende gedocumenteerde behoefte

Het daklozenbeleid: de permanente noodtoestand

De cijfers

De telling uitgevoerd door Bruss'Help in november 2024 telde 7 134 daklozen of thuislozen in Brussel. Dit cijfer stijgt voortdurend:

• 2018: 4 187 personen
• 2020: 5 313 personen
• 2022: 6 496 personen
• 2024: 7 134 personen

De stijging bedraagt 70 % in zes jaar. Ze treft alle profielen: alleenstaanden, gezinnen met kinderen, jongvolwassenen, ouderen, transitmigranten.

Bron: Bruss'Help, tellingsrapporten 2018-2024.

Wat functioneert

• Het winterdispositief: elk jaar worden bijkomende noodopvangplaatsen geopend tijdens de winterperiode (november tot maart). Dit dispositief is terugkerend en wordt gefinancierd uit de bestaande budgetten.
• Bruss'Help: de coördinerende vzw van de dakloossector zet haar opdrachten van telling, oriëntatie en coördinatie tussen de actoren voort.
• De bestaande opvangcentra: de erkende en voor juni 2024 gefinancierde structuren blijven operationeel.

Wat geblokkeerd is

Het structurele plan ter bestrijding van dakloosheid vereist politieke beslissingen die de regering in lopende zaken niet kan nemen:

• Housing First: het programma, waarvan de doeltreffendheid is aangetoond in de wetenschappelijke literatuur, kan niet worden uitgebreid naar nieuwe cohorten van doelgroepen
• Permanente opvangplaatsen: de bestendiging van opvangplaatsen buiten het winterdispositief vereist een meerjarige budgettaire verbintenis
• Transitwoningen: geen nieuwe overeenkomsten tussen de GGC en de gemeenten om transitwoningen te creëren
• Multidisciplinaire begeleiding: geen versterking van de terreinteams (maatschappelijk werkers, bemiddelaars, psychologen)

Geestelijke gezondheidszorg: behoeften zonder antwoord

Een structurele crisis

De behoeften aan geestelijke gezondheidszorg in Brussel stijgen structureel sinds de COVID-19-pandemie. De ambulante diensten geestelijke gezondheidszorg (Diensten Geestelijke Gezondheidszorg — DGGZ) kampen met wachtlijsten van verschillende maanden voor een eerste consultatie.

De meest getroffen bevolkingsgroepen:

• Jongeren (18-25 jaar): angst, depressie, sociaal isolement
• Personen in armoede: armoede is een belangrijke determinant van de geestelijke gezondheid
• Geïsoleerde ouderen: eenzaamheid verergert cognitieve en depressieve stoornissen
• Migranten en asielzoekers: trauma's, postmigratoire stress, taalbarrieres

Wat geblokkeerd is

In lopende zaken kan de GGC geen enkel nieuw initiatief lanceren op het vlak van geestelijke gezondheidszorg:

• Geen nieuwe mobiele crisisteams ondanks de verzadiging van de bestaande diensten
• Geen nieuwe laagdrempelige onthaalpunten voor geestelijke gezondheidszorg
• Geen gerichte preventieprogramma's (jongeren, ouderen, kwetsbare milieus)
• Geen versterking van de bestaande DGGZ waarvan de teams onderbezet zijn
• Geen nieuwe overeenkomsten met ziekenhuizen voor psychiatrische spoedgevallen

De bestaande teams blijven werken, maar ze vangen een groeiende vraag op met constante middelen.

Bron: Brussels netwerk geestelijke gezondheidszorg; Observatorium voor Gezondheid en Welzijn.

De verzorgingstehuizen: een genegeerde demografische uitdaging

De demografische realiteit

De vergrijzing van de Brusselse bevolking is een vaststaand feit. Het aantal 80-plussers stijgt elk jaar, wat zich vertaalt in een groeiende vraag naar plaatsen in rust- en verzorgingstehuizen.

Het vastgelegde aanbod

In lopende zaken:

• Geen nieuwe erkenningen voor verzorgingstehuizen
• Geen uitbreiding van de capaciteit van bestaande structuren
• Geen herfinanciering om de kwaliteit van de zorg te verbeteren
• Geen tariferingsbeleid aangepast aan de koopkracht van de bewoners

Het personeel van de verzorgingstehuizen wordt geconfronteerd met moeilijke werkomstandigheden: hoge werkdruk, salarissen onder druk, hoog personeelsverloop. De bevriezing van de investeringen verergert deze situatie.

Wat blijft functioneren

Ondanks de blokkeringen is het systeem niet ingestort:

• Iriscare verzorgt het lopend beheer: betalingen aan zorgverstrekkers, dossierbeheer, kwaliteitsinspecties
• De erkende diensten blijven functioneren binnen de grenzen van hun huidige middelen
• Bruss'Help coordineert de dakloossector met een operationeel winterdispositief
• Het Observatorium voor Gezondheid en Welzijn blijft gegevens en analyses produceren
• De bestaande mobiele teams voor geestelijke gezondheidszorg zetten hun interventies voort

Besluit: een sociaal gezondheidssysteem onder spanning

De GGC/COCOM is de instelling die de meest fundamentele behoeften van de Brusselaars dekt: gezondheid, ouderenzorg, daklozenbeleid, geestelijke gezondheidszorg. De bevriezing van haar investerings- en beslissingscapaciteit heeft rechtstreekse gevolgen voor de meest kwetsbare bevolkingsgroepen.

Elke maand in lopende zaken:

• Worden de wachtlijsten langer
• Raken de bestaande structuren uitgeput
• Stapelen de ongedekte behoeften zich op
• Verdiept de sociale schuld zich

De uitweg uit de crisis vereist een volwaardige regering die in staat is een meerjarenbegroting goed te keuren, de overeenkomsten met de zorgverstrekkers te vernieuwen, nieuwe structuren te erkennen en de structurele plannen te lanceren die de situatie vereist.

Hoofdbronnen: Iriscare, jaarverslag 2024; Bruss'Help, telling november 2024; Observatorium voor Gezondheid en Welzijn, Sociaal Barometer 2025; GGC, begroting in voorlopige twaalfden.