Toegankelijkheid en handicap in Brussel: vervoer, tewerkstelling en gegevens

Kerncijfers

In 2024 telde België 253.866 begunstigden van tegemoetkomingen voor personen met een handicap (inkomensvervangende tegemoetkoming en/of integratietegemoetkoming), oftewel 2,7 % van de bevolking van 18 jaar en ouder. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest vertegenwoordigt 9,1 % van dit totaal, oftewel ongeveer 23.100 personen.

Het aantal begunstigden stijgt voortdurend: +4,7 % ten opzichte van 2023 (242.454). Onder hen zijn 52,4 % vrouwen en 47,3 % is 55 jaar of ouder. De gemiddelde maandelijkse tegemoetkoming bedraagt 934 EUR (lopende prijzen, 2024).

In 2024 werden 163.337 aanvragen geregistreerd door de DG Personen met een handicap (DG HAN), een stijging van 17,2 % ten opzichte van 2021.

Het Centrum voor evaluatie van de autonomie en de handicap (CEAH) van Iriscare heeft 9.406 nieuwe aanvragen behandeld in 2025. Iriscare heeft 14.490 Europese gehandicaptenkaarten naar Brusselaars gestuurd (6.320 in 2024, 5.871 in 2025).

Behandeling in de Gewestelijke Beleidsverklaring

De Gewestelijke Beleidsverklaring van 13 februari 2026 vermeldt handistreaming slechts eenmaal, in het transversale hoofdstuk. De vaststelling:

• Geen specifieke afdeling over handicap of toegankelijkheid
• Geen budget, geen cijfermatige doelstelling, geen kalender
• Phare (Dienst COCOF) wordt niet vermeld
• De toegankelijkheid van het openbaar vervoer wordt niet behandeld vanuit het perspectief van handicap
• De Europese gehandicaptenkaart (verplicht in 2028) verschijnt niet
• De Europese Toegankelijkheidswet (van kracht sinds juni 2025) wordt niet vermeld

Deze vaststelling contrasteert met de ordonnantie handistreaming van 8 december 2016, die het Brussels Hoofdstedelijk Gewest verplicht om handicap systematisch in alle gewestelijke beleidsmaatregelen te integreren, inclusief in overheidsopdrachten en subsidies. De regering is verplicht om het Parlement een tussentijds verslag en een verslag aan het einde van de legislatuur voor te leggen.

Toegankelijkheid van het vervoer

Metronetwerk

Van de 69 stations van het Brusselse ondergrondse netwerk:

Bussen en trams

• 100 % van de busvloot is uitgerust met toegangsrampen
• 55 % van de trams en bussen beschikt over externe audio-aankondigingen (medio 2022)
• De nieuwe TNG-trams zijn standaard uitgerust met handmatige rampen
• De M7-metro's (2021) beschikken over passieve systemen om de spleet bij de deuren te overbruggen

Haltes aan de oppervlakte

De STIB telt meer dan 2.000 haltes aan de oppervlakte. Het Strategisch Plan voor de Toegankelijkheid (PSMA) voorziet in de verbetering van 50 haltes per jaar. De prioritering richt zich op haltes in de buurt van ziekenhuizen, winkelcentra, scholen en drukbezochte locaties.

Digitale hulpmiddelen

• AccessiBus (2021): realtime verificatie van de toegankelijkheid van het busnetwerk
• AccessiTram (30 april 2024): hetzelfde instrument uitgebreid naar het tramnetwerk
• De STIB-website heeft de AnySurfer-toegankelijkheidscertificering

Tewerkstelling en handicap

Beschutte werkplaatsen (ETA)

Brussel telt 12 beschutte werkplaatsen (ETA), alle opgericht als vzw en erkend door de Dienst Phare (COCOF). Zij stellen ongeveer 1.450 werknemers met een handicap tewerk in 60 verschillende beroepen, begeleid door circa 370 valide werknemers (monitoren en begeleidend personeel).

De gedekte sectoren:

• Verpakking en productie (6 ETA): APAM, APRE, Brochage Renaître, Groupe Foes, Travco, Travie
• Groenvoorziening en milieu (3 ETA): La Ferme Nos Pilifs, Les Jeunes Jardiniers, La Serre-Outil
• Kantoorwerk en drukkerij (3 ETA): Citeco, Manufast, L'Ouvroir

Quota's in de overheidsdienst

De Brusselse overheidsdienst is onderworpen aan tewerkstellingsquota voor personen met een handicap op verschillende niveaus, maar geen enkele administratie bereikt haar wettelijk doel:

Op gemeentelijk niveau zijn de verschillen aanzienlijk: van 0,36 % (Ganshoren) tot 4,74 % (Sint-Joost) in 2020. De ordonnantie van 2 februari 2017 voorziet in geen financiële sancties — enkel rapportageverplichtingen aan de gemeenteraad en het Gewestelijk Parlement. De meest recente nalevingsgegevens zijn afkomstig uit het rapport 2023 van Brussel Plaatselijke Besturen (gegevens op 30 juni 2022).

Het rapport talent.brussels 2023 merkt op dat de cijfers « met voorzichtigheid moeten worden geïnterpreteerd wegens talrijke ontbrekende gegevens en het vrijwillige karakter van de handicapverklaring ».

Tewerkstelling in het reguliere circuit

Actiris biedt een gespecialiseerde begeleiding aan via DiversiCom voor integratie in het reguliere circuit. Het ESF+ (Europees Sociaal Fonds plus) richt zich op inactieve personen met een handicap, waarvan het percentage in Brussel 30 % bedraagt.

Discriminatie

UNIA registreerde 1.267 meldingen in verband met handicap in 2024 op nationaal niveau, die aanleiding gaven tot 582 dossiers — het hoogste cijfer in vijf jaar. Handicap vertegenwoordigt 28 % van alle UNIA-dossiers, net na racisme. 35 % van de handicapdossiers betreft discriminatie op het werk.

In Brussel specifiek behandelde UNIA bijna 1.300 meldingen over alle criteria, en opende 487 discriminatiedossiers in 2024.

Individuele hulpmiddelen en mobiliteit

Mobiliteitshulpmiddelen (Iriscare)

Sinds 1 januari 2024 is de dekking van mobiliteitshulpmiddelen uitgebreid: de Brusselse mutualiteiten kunnen tussenkomen in de aankoop, de huur, maar ook het onderhoud, de herstellingen, de aandrijvingsondersteuning en de omgevingscontrolesystemen.

In 2024 bedroegen de uitgaven voor mobiliteitshulpmiddelen 5,86 miljoen EUR voor 40.234 prestaties:

Dienst Phare (COCOF)

De Dienst Phare, administratieve directie van de COCOF, erkent en subsidieert de Brusselse structuren voor personen met een handicap: dagcentra, aangepaste collectieve woningen, begeleidingsdiensten, beschutte werkplaatsen. De dienst beheert ook het persoonlijk assistentiebudget (PAB).

Sinds 2024 werd het beheer van de tegemoetkomingen voor de verwerving van individuele technische hulpmiddelen overgedragen aan Iriscare (GGC), die het toevertrouwt aan de mutualiteiten.

De website van de Dienst Phare werd gesloten en doorverwezen naar ccf.brussels (COCOF) en handicap.brussels (informatieportaal).

Europees kader

Verschillende Europese instrumenten zijn rechtstreeks van toepassing in Brussel:

• Europese Toegankelijkheidswet (Richtlijn 2019/882): van kracht sinds 28 juni 2025. Legt de toegankelijkheid op van digitale producten en diensten (geldautomaten, betaalterminals, elektronische handel, bankdiensten). Sancties tot 200.000 EUR per inbreuk in België.

• Europese gehandicaptenkaart (Richtlijnen 2024/2841 en 2024/2842): verplicht in de 27 lidstaten uiterlijk op 28 juni 2028. België behoort tot de 7 proefstatlanden. Iriscare levert de kaart aan Brusselaars sinds 2024 (14.490 kaarten verstuurd).

• VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap (UNCRPD): België werd onderzocht in september 2024. Het Comité formuleerde kritiek op de toegankelijkheid, de tewerkstelling en de desinstitutionalisering.

• Verordeningen vervoer PMB: rechten van treinreizigers (2021/782), vliegtuigpassagiers (1107/2006) en busreizigers (181/2011) — alle van toepassing in Brussel.

• ESF+: Actiris is beheersautoriteit voor Brussel. Het fonds richt zich onder meer op inactieve personen met een handicap.

Bevoegdheidsverdeling

Aandachtspunten

• Europese Toegankelijkheidswet: er is in België in dit stadium geen monitoringmechanisme voor de naleving geïdentificeerd
• Europese gehandicaptenkaart: overgang van 7 proefstatlanden naar 27 verplichte lidstaten tegen juni 2028
• DPR COCOF: de tekst, gepresenteerd op 24 februari 2026, zou specifieke engagementen over Phare en handicap kunnen bevatten
• STIB 100 % toegankelijk: geen publieke kalender voor de 14 resterende stations (5 in uitvoering + 3 in voorbereiding + 6 in studie)
• Handistreaming: het verslag aan het einde van de legislatuur 2019-2024 is niet openbaar gemaakt; de nieuwe legislatuur moet haar engagementen verduidelijken
• UNIA: stijgende trend van handicapmeldingen (+28 % van alle dossiers in 2024)

Wat de gegevens niet vertellen

Bepaalde dimensies van handicap in Brussel beschikken niet over gestructureerde publieke gegevens:

• Gewestelijk register van PMB: er bestaat geen geconsolideerd register van het totale aantal personen met een handicap in Brussel. De FOD-cijfers (tegemoetkomingen) en de Iriscare-cijfers (evaluaties) bestrijken verschillende perimeters en zijn niet optelsbaar.
• Toegankelijkheid van de private bebouwing: geen publieke gegevens over de conformiteit van woningen, winkels of kantoren aan de toegankelijkheidsnormen.
• Conformiteit met de EAA: de Europese Toegankelijkheidswet is van kracht sinds juni 2025, maar er is geen inventaris beschikbaar van de conformiteit van de Brusselse digitale diensten.
• Budget Phare/COCOF: het budget van de Dienst Phare wordt niet in open data gepubliceerd. De schatting van de totale financiering van handicap in Brussel is onmogelijk zonder dit cijfer.
• Dagelijkse ervaring PMB: er bestaat geen barometer die de beleefde ervaring meet van personen met een handicap in het openbaar vervoer, de openbare ruimte of de Brusselse diensten.