VT in Brussel: een federaal statuut, een extreme regionale realiteit

Wat is het VT-statuut?

De Verhoogde Tegemoetkoming (VT, in het Frans BIM) is een Belgisch sociaal statuut dat recht geeft op een betere terugbetaling van medische kosten (consultaties, geneesmiddelen, ziekenhuisopnames) en in cascade een reeks afgeleide rechten activeert (energie, water, mobiliteit, fiscaliteit, huisvesting, kinderopvang).

Het statuut is gedefinieerd in de wet betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen, beheerd op federaal niveau door het RIZIV, en toegekend door de ziekenfondsen of de HZIV voor niet-aangesloten personen. Er bestaan twee toegangswegen:

• Automatische toekenning voor begunstigden van specifieke sociale uitkeringen (leefloon van het OCMW, IGO, tegemoetkomingen aan personen met een handicap).
• Toekenning op aanvraag voor huishoudens met een inkomen onder een jaarlijks plafond (werklozen of arbeidsongeschikten sinds meer dan drie maanden, eenoudergezinnen, enz.), met systematische jaarlijkse inkomenscontrole vóór 1 april.

Sinds 1 oktober 2024 is het automatisme uitgebreid tot alleenstaanden die sinds drie maanden of meer werkloos of arbeidsongeschikt zijn.

Waarom een Brussels dossier over een federale bevoegdheid?

Drie redenen maken de Brusselse invalshoek onontkoombaar.

1. Een aandeel VT zonder weerga

Volgens de cijfers RIZIV/IMA via de pers genoot ongeveer 30 % van de Brusselse bevolking medio 2025 het VT-statuut, tegenover ~25 % in Wallonië en ~15 % in Vlaanderen. Bij minderjarigen is het verschil nog scherper: in januari 2021 telde het BISA 33 % Brusselse min-18-jarigen met VT (90 107 jongeren), tegenover 19 % in Wallonië en 13 % in Vlaanderen.

2. Een extreem gemeentelijk gradient

De gewestelijke foto verbergt een interne kloof van 1 op 5. Volgens dezelfde BISA-cijfers (KSZ, januari 2021):

• 48 % minderjarigen met VT in Sint-Jans-Molenbeek
• 9 % in Sint-Pieters-Woluwe

Deze spreiding is uniek op Belgische schaal: geen enkel ander stedelijk bekken vertoont zo'n verschil tussen aangrenzende gemeenten van minder dan 100 000 inwoners.

3. Een schaareffect 2025-2026

Twee federale dynamieken vallen samen op het Gewest:

• De hervorming van langdurige werkloosheid (in voege op 1 januari 2026) beperkt de uitkeringen tot twee jaar. Volgens de cijfers van het College van hoven en rechtbanken via de pers op 29 april 2026, hebben 919 Brusselaars al een rechtszaak aangespannen om het einde van hun werkloosheidsuitkering te betwisten (879 dossiers bij de Franstalige arbeidsrechtbank, 40 bij de Nederlandstalige). Op nationaal niveau: 4 794 rechtszaken, en ongeveer 86 000 langdurig werklozen zouden hun uitkering verloren hebben sinds 1 januari. Deze personen schuiven meestal door naar het leefloon — meteen ook een trigger voor automatische VT.
• Een wetsvoorstel ingediend op 31 maart 2026 in de Kamercommissie Volksgezondheid wil de toegangscriteria voor VT verstrengen (toevoeging van vermogenscriterium, op basis van het leefloonmodel). Bij goedkeuring zouden ongeveer 600 000 VT-gerechtigden landelijk geraakt worden.

Brussel, dat het hoogste aandeel huidige begunstigden en de sterkste blootstelling aan de doorstroming werkloosheid → leefloon concentreert, is het gewest waar deze dubbele beweging het hardst toeslaat.

Institutioneel kader: wie doet wat?

Brusselse afgeleide rechten: het cascademechanisme

Naast de terugbetaling van zorg opent het VT-statuut belangrijke gewestelijke en communautaire rechten.

• Water (Vivaqua) — sociale VT-tussenkomst: vast forfait van 5 € per huishouden + 50 € per gezinslid, samen ongeveer 25 % van de jaarlijkse waterfactuur ten laste.
• Mobiliteit (MIVB): verminderde tarieven voor abonnementen, in koppeling met andere sociale statuten.
• Kinderopvang (ONE): gratis opvang in erkende voorzieningen voor VT-huishoudens, uitbreiding 2023.
• Energie (beschermde klanten): federaal sociaal tarief, waarbij VT een belangrijke toegangspoort is.
• Fiscaliteit: vrijstelling van onroerende voorheffing op de hoofdverblijfplaats onder bepaalde voorwaarden, variabele gemeentelijke kortingen.

Deze afgeleide rechten zijn gekoppeld aan het VT-statuut. Elke wijziging op federaal niveau heeft dus een dominoeffect op de hele gewestelijke en communautaire architectuur.

Niet-opname van rechten: een cruciaal en onderbelicht thema

Volgens schattingen van de mutualiteiten in 2023 hernomen in gewestelijke rapporten zouden 30 000 tot 35 000 personen in Brussel recht hebben op VT zonder het te genieten. Het thematisch rapport 2016 van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie over de niet-opname van rechten, geproduceerd door het Observatorium voor Gezondheid en Welzijn, blijft een van de zeldzame systemische analyses van dit fenomeen in België.

Verschillende specifiek Brusselse factoren voeden de non-take-up:

• Administratieve en linguïstische dichtheid (FR/NL/EN/AR) bij vaak recent aangekomen doelgroepen.
• Stapeling van precaire statuten (interim, mensen zonder papieren — ongeveer 50 000 volgens Welzijnsbarometer 2025) wat de toegang tot triggermechanismen bemoeilijkt.
• Drempel-effect van het inkomenscriterium (een licht hoger inkomen doet alle afgeleide rechten verliezen).
• Versnipperde informatie tussen RIZIV, ziekenfondsen, OCMW's, Vivaqua, MIVB.

Sinds 2023 beheert het OCMW van Stad Brussel een specifieke cel voor het opsporen van rechthebbende niet-begunstigden.

Actualiteit 2025-2026

• 1 oktober 2024: uitbreiding van het automatisme VT naar alleenstaanden werkloos of arbeidsongeschikt sinds drie maanden.
• 9 december 2025: Vivalis publiceert het Brussels rapport over armoede en sociale ongelijkheden in gezondheid, gericht op het Brussels « precariaat ».
• 15 januari 2026: Brupartners keurt een advies goed over de strategie « Sociaal-Gezondheid » voor de legislatuur 2024-2029 (advies A-2026-001).
• 12 februari 2026: de gewestelijke beleidsverklaring van de nieuwe Brusselse regering omvat een transversale as « bestrijding van non-take-up van zorg en rechten ».
• 31 maart 2026: indiening in de Kamercommissie Volksgezondheid van een wetsvoorstel (MR-fractie) dat de VT-criteria verstrengt (vermogenscriterium toegevoegd, model leefloon).
• 15 april 2026: Vivalis publiceert de Welzijnsbarometer 2025, die het armoederisico in Brussel beraamt op 23 % (vs 7 % Vlaanderen, 13 % Wallonië) en het aantal leefloongerechtigden op 47 304 op 1 januari 2025 (meer dan in Vlaanderen, ondanks een vijf keer kleinere bevolking).
• 29 april 2026: de pers documenteert 919 Brusselse rechtszaken tegen het einde van de werkloosheidsuitkering bij langdurig werklozen (College van hoven en rechtbanken via De Standaard / BX1 / BRUZZ).

Verbinding met andere BGM-dossiers

• acs: GESCO's openen vaak het leefloon, trigger van automatische VT; sterke overlap tussen GESCO- en VT-publiek.
• seniors-a-bruxelles: de IGO opent automatisch VT; in Sint-Joost-ten-Node was 59 % van de senioren VT in 2024 (Vivalis, Zoom gemeente).
• slrb: het sociaaleconomisch profiel van sociale huurders overlapt grotendeels met het VT-publiek; elke evolutie van het sociale woningpark heeft een directe impact op het cascademechanisme van afgeleide rechten.

Te volgen kwesties

• Non-take-up: leveren het werk van de OCMW-cel van Stad Brussel + de uitbreiding van oktober 2024 een meetbare daling van rechthebbende niet-begunstigden op?
• Doorstroming werkloosheid → leefloon → VT: hoeveel Brusselaars uitgesloten van werkloosheid in 2025-2026 worden effectief automatische VT, in welk tempo en voor welke gewestelijke uitgaven aan afgeleide rechten?
• Federaal wetsvoorstel: bij goedkeuring van de strengere VT-criteria, hoeveel Brusselaars verliezen het statuut en welke gewestelijke afgeleide rechten vallen mee weg (drempel-effect op Vivaqua, MIVB, ONE)?
• Coherentie van gewestelijke regelingen: volgen de drempels van Vivaqua, MIVB en ONE strikt het VT-statuut, of moet een gewestelijke loskoppeling voorbereid worden om een eventuele federale schok op te vangen?
• GGC-sturing: bestaat er een effectieve coördinatie Vivalis ↔ Iriscare ↔ OCMW's ↔ ziekenfondsen rond VT in Brussel, of overheerst werking in silo's?