PFAS in Brussel: bodem- en waterverontreiniging

Algemene situatie

PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen), vaak « eeuwige verontreinigende stoffen » genoemd, zijn vrijwel onverwoestbare chemische verbindingen die in talrijke industriële en consumentenproducten worden gebruikt. In tegenstelling tot Vlaanderen (3M-fabriek in Zwijndrecht) is er in het Brussels Gewest geen PFAS-productiefabriek aanwezig. De verontreiniging komt van het wijdverbreid gebruik van PFAS-houdende producten en van specifieke industriële sites.

Sinds 2021 voert Leefmilieu Brussel systematische analysecampagnes uit. Tot op heden vertonen 82 percelen een bevestigde verontreiniging: 47 in de bodem en 55 in het grondwater.

De zaak Sicli in Ukkel

Het ernstigste dossier betreft de voormalige site van het bedrijf Sicli (fabrikant van brandblussers), Neerstalsesteenweg 430 in Ukkel. De blusschuimen die op de site werden geproduceerd, bevatten grote hoeveelheden PFOS en PFOA.

• April-mei 2023: analyses in opdracht van Sicli onthullen extreme concentraties
• December 2023: Leefmilieu Brussel neemt kennis van de resultaten
• Juni 2025: gezamenlijke publieke aankondiging met de gemeente Ukkel, na het faillissement van Sicli en de weigering van de curatoren om de analyses voort te zetten
• September 2025: gedetailleerde resultaten gepubliceerd — 31 PFAS-verbindingen in de bodem (norm tot 708 maal overschreden) en 20 verbindingen in het grondwater (norm tot 1 058 maal overschreden) op het industrieterrein; buiten de site waarden van 1,4 tot 530 maal de norm

Er werd een veiligheidsperimeter van 100 meter ingesteld: verbod op consumptie van groenten, fruit, eieren of klein vee uit tuinen in de zone. Het door Vivaqua gedistribueerde drinkwater is niet betrokken.

Drinkwater: het TFA-probleem

Vivaqua stelt dat de Europese norm van 100 ng/L voor de som van 20 PFAS nergens in het Gewest wordt overschreden. De analyses onthullen echter een specifiek probleem met TFA (trifluorazijnzuur):

• TFA wordt gedetecteerd in de 6 reservoirs die de Brusselaars bevoorraden
• 97% van de 287 analyses overschrijdt de norm van 500 ng/L voor totaal PFAS (van kracht sinds 12 januari 2026)
• De concentraties variëren van 500 tot 1 900 ng/L (maximum bij het reservoir van Daussoulx-Bosvoorde)
• Klassieke actiefkoolfilters kunnen TFA niet opvangen — alleen omgekeerde osmose werkt, tegen hoge kosten

De toxiciteit van TFA blijft omstreden: een onafhankelijke wetenschappelijke raad beschouwt het risico voor de mens als « weinig waarschijnlijk », maar de Nederlandse gezondheidsautoriteiten wijzen op mogelijke effecten op de lever en het immuunsysteem.

Gezondheidsnormen vs. kwaliteitslimieten

De Hoge Gezondheidsraad (HGR) heeft een advies uitgebracht met aanzienlijk strengere drempels dan de wettelijke normen: 4 ng/L voor de som van 4 gangbare PFAS en 100 ng/L voor de som van 20 PFAS. De HGR heeft ook een limiet van 13 µg/L voor perchloraat in water vastgesteld (2 µg/L voor baby's en jonge kinderen). Deze drempels zijn « maximale gezondheidswaarden » gebaseerd op het voorzorgsbeginsel, en niet louter « kwaliteitslimieten » — een belangrijk onderscheid dat de Belgische autoriteiten nog niet toepassen in de regelgeving voor distributiewater.

Inter-Environnement Brussel (IEB) vraagt in zijn advies van november 2025 over het toekomstige Waterbeheerplan 2028-2033 een nationale harmonisatie van de richtwaarden op basis van volksgezondheidscriteria, publieke toegang tot gegevens van sanitaire controle, en de analyse van cocktaileffecten van opkomende stoffen in plaats van een molecuul-per-molecuul-benadering.

Regelgevend kader

• Maart 2024: EU-norm van 100 ng/L (som van 20 PFAS) van kracht in Brussel

• Mei 2024: besluit tot integratie van PFAS-normen voor bodem en grondwater (gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad op 9 juli 2024)

• April 2025: de regering keurt in eerste lezing een ontwerp goed dat « totaal PFAS » definieert op 500 ng/L en TFA toevoegt aan de bewakingslijst (richtwaarde: 2 200 ng/L)

• Februari 2026: de Raad voor het Leefmilieu vraagt een geïntegreerd kader — beheer van bestaande verontreinigingen, duurzame bescherming van drinkwater, vervuiler-betaalt-principe, billijke kostenverdeling

• Januari 2026: de EU-norm « totaal PFAS » (500 ng/L, inclusief TFA) treedt in werking in alle lidstaten (Richtlijn 2020/2184). Brussel paste de norm « som 20 PFAS » (100 ng/L) al toe sinds maart 2024

Op Europees niveau zal het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) in het voorjaar van 2026 een openbare raadpleging houden over zijn ontwerpadvies voor een universele PFAS-beperking (meer dan 10.000 stoffen, 14 sectoren). Een definitief advies wordt eind 2026 verwacht.

Verordening (EU) 2025/1988 — blusschuim

Op 2 oktober 2025 heeft de Europese Commissie Verordening (EU) 2025/1988 aangenomen, waarmee Vermelding 82 wordt toegevoegd aan bijlage XVII van REACH. Deze verordening verbiedt het op de markt brengen en het gebruik van PFAS in blusschuim bij een concentratie ≥ 1 mg/L (som van alle PFAS) vanaf 23 oktober 2030. Het verband met de zaak Sicli is rechtstreeks: het bedrijf produceerde precies blusschuim en brandblussers met PFAS — het type product dat door deze beperking wordt beoogd.

Kalender van verboden:

• 23 oktober 2026: verplichte etikettering van blusschuim ≥ 1 mg/L + strikte gebruiksvoorwaarden (alleen klasse B-branden, beheersplan per site, gescheiden afvalinzameling, verbranding ≥ 1.100 °C)
• 23 oktober 2026: einde van het op de markt brengen van draagbare brandblussers met PFAS
• 23 april 2027: einde van het gebruik voor opleiding/testen en door openbare/private brandweerdiensten
• 31 december 2030: einde van het gebruik in draagbare brandblussers
• 23 oktober 2030: algemeen verbod
• 23 oktober 2035: einde van de uitzonderingen voor Seveso-inrichtingen (behalve burgerlijke luchthavens), offshore olie/gas, militaire schepen en civiele schepen

Kerngegevens: 30.000 ton blusschuim geproduceerd in de EU per jaar, waarvan 18.000 t (60%) PFAS-houdend. Geschatte jaarlijkse emissies: 470 ton PFAS. Sociaaleconomische kosten van de beperking: ~7 miljard EUR over 30 jaar.

Europese en juridische context

• Januari 2026: een studie in opdracht van de Europese Commissie schat de kosten van PFAS-vervuiling op 440 miljard euro tegen 2050 zonder bijkomende maatregelen — de zuivering van vervuild water alleen al zou meer dan 1.000 miljard euro kosten
• Februari 2026: opening van het 3M-proces in Antwerpen — 1.400 inwoners van Zwijndrecht eisen elk 20.000 EUR (28 miljoen EUR totaal) wegens buitensporige buurtoverlast door PFAS. Een precedent uit 2023 kende 2.000 EUR toe aan een gezin. Uitspraak verwacht eind maart 2026. Belangrijke rechtspraak voor het vervuiler-betaalt-principe, toepasbaar op de zaak Sicli
• Voorjaar 2026: openbare raadpleging van ECHA over de universele PFAS-beperking (meer dan 10.000 stoffen). Definitief advies verwacht eind 2026

Te volgen punten

• Sanering Sicli: wie betaalt na het faillissement? Leefmilieu Brussel onderhandelt met eigenaar Afitec. De 3M-rechtspraak kan het vervuiler-betaalt-principe versterken
• Kosten waterzuivering: omgekeerde osmose om TFA te verwijderen zou zich kunnen vertalen in hogere waterfacturen. De studie van de Commissie schat de kosten van de zuivering van vervuild water op meer dan 1.000 miljard euro op Europees niveau
• Geïntegreerd kader: zal de Brusselse regering ingaan op de aanbevelingen van de Raad voor het Leefmilieu?
• Cartografie: de analysecampagnes lopen door — het aantal verontreinigde percelen kan nog stijgen
• TFA-norm: de door het Gewest voorgestelde richtwaarde van 2 200 ng/L wordt door sommige experts als ontoereikend beschouwd. De HGR beveelt veel strengere drempels aan (4 ng/L voor 4 gangbare PFAS)
• WBP 2028-2033: het toekomstige Waterbeheerplan zal de PFAS-problematiek integreren. IEB vraagt een nationale harmonisatie van de normen, publieke toegang tot sanitaire controlegegevens en de analyse van cocktaileffecten
• Verplichtingen DBDMH: vanaf 23 oktober 2026 moeten de Brusselse brandweerdiensten (DBDMH) per site een beheersplan voor PFAS-houdend blusschuim opstellen (gebruiksomstandigheden, volumes, inzameling, reiniging, substitutiestrategie), jaarlijks herzien en 15 jaar bewaren. Opleiding en testen met PFAS-houdend blusschuim worden verboden vanaf april 2027