De 19 Brusselse OCMW's: drie overheden, één operator, drie gelijktijdige schokken

Een OCMW (openbaar centrum voor maatschappelijk welzijn) is de publieke operator van laatste toevlucht inzake maatschappelijke bijstand. Zijn opdracht, vastgelegd door de federale organieke wet van 8 juli 1976, is om aan eenieder het recht te waarborgen om een leven te leiden dat overeenstemt met de menselijke waardigheid. In Brussel bestaan negentien OCMW's naast elkaar, één per gemeente, juridisch onderscheiden maar alle onder de voogdij van de GGC (Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie).

Deze architectuur is de Brusselse eigenheid van het dossier. Het federale niveau bepaalt het kader (organieke wet 1976, RMI-wet van 26 mei 2002 over het leefloon) en financiert het grootste deel van de individuele bijstand (leefloon proportioneel terugbetaald, gerichte subsidies, MediPrima). De GGC oefent de organieke voogdij uit via het Verenigd College, haar administratie Vivalis en de instelling van openbaar nut Iriscare. Het Gewest en de gemeenten vullen aan: driejarenplan en algemene dotatie aan de gemeenten (ADG), variabele cofinanciering, en uiteindelijk een tekort dat wordt gedicht door de gemeente waarvan het OCMW afhangt. Drie overheden, één operator, zonder ingebouwde coördinatie.

Deze architectuur verklaart de huidige wrijvingen. Wanneer het federale niveau een subsidie intrekt, is het het OCMW dat dat vaststelt en de gemeente die betaalt. Wanneer de GGC als voogdij optreedt, beschikt zij niet over een gelijkwaardige financiële hefboom. Wanneer het Gewest gedeeltelijk compenseert, doet het dat via de ADG, zonder oormerking naar het OCMW. De hieronder gedocumenteerde schokken treffen deze drie niveaus gelijktijdig.

De organieke wet van 1976 bepaalt de gewone opdrachten van de OCMW's: leefloon (minimuminkomen voor personen zonder bestaansmiddelen), dringende medische hulp (DMH, essentiële zorg voor personen in illegaal verblijf of zonder geopende rechten), tewerkstelling via artikel 60 §7 (gesubsidieerde arbeidsovereenkomst voor herinschakeling), specifieke hulp (medische kaarten, equivalent leefloon voor vreemdelingen, schuldbemiddeling), en algemene sociale begeleiding.

De Brusselse OCMW's maken geen nieuwe crisis door. Zij maken een crisis door die al lang gedocumenteerd is en die verergert onder twee recente federale beslissingen. Deze sectie schetst het decor zonder welke de volgende secties onleesbaar zouden zijn.

Het memorandum 2024-2029 over de financiering van de plaatselijke besturen, gepubliceerd door Brussel Plaatselijke Besturen, stelt de structurele vraag: de Brusselse gemeenten en OCMW's absorberen sinds verschillende jaren lastenverschuivingen zonder gelijkwaardige compensatie. Op 11 maart 2026 maakten Brulocalis, de Conferentie van de Brusselse burgemeesters en de Federatie van de OCMW's een verfijnde studie openbaar die dit tekort raamt op 1,718 miljard euro over 2025-2029, ofwel meer dan 340 miljoen per jaar. De aangekondigde federale compensaties zouden slechts 26,7 % van deze nood dekken, waardoor gemeenten, OCMW's en politiezones zelf 1,258 miljard euro moeten vinden.

Brulocalis benadrukt dat de impact van deze federale beslissingen zwaarder weegt in Brussel dan in de andere gewesten, om drie cumulatieve redenen: een specifiek sociaal weefsel (concentratie van bestaansonzekerheid, jeugd, bevolkingsgroepen met migratieachtergrond), een rol van hoofdstad op gewestelijk, nationaal, Europees en internationaal vlak die de opdrachten vermenigvuldigt zonder overeenkomstige financiële overdrachten, en een belangrijkere gewestelijke steun aan de financiering van de Vlaamse gemeenten door hun Gewest. Dit interregionale onevenwicht is een terugkerend structureel argument in het Brusselse pleidooi.

Op het terrein spreken de OCMW-voorzitters sinds 2025 over een instelling « buiten alle normen ». De voorzitter van de Federatie van de Brusselse OCMW's (entiteit ondergebracht bij Brulocalis), verkozen in april 2025 en tevens voorzitter van een Brussels OCMW, draagt deze communicatie en herhaalde meermaals dat « het tegen het einde van het jaar onmogelijk is om het personeel voor de OCMW's te vinden ». De toon is niet militant: hij is institutioneel en bedaard. Maar hij is van een ongewone scherpte.

De PAS-subsidie (Sociale Participatie en Activering) werd in 2003 door het federale niveau ingesteld. Zij financiert, ten belope van ongeveer 15,5 miljoen euro per jaar op nationaal niveau, projecten die de OCMW's dragen op twee assen: de sociale participatie en activering enerzijds, de strijd tegen kinderarmoede anderzijds. Concreet: socialisatieateliers, tenlasteneming van culturele en sportieve activiteiten, specifieke begeleiding van kwetsbare gezinnen.

De chronologie van de afschaffing is gedocumenteerd. Voor 2024 had het koninklijk besluit van 21 maart 2024 15,5 miljoen euro voor de subsidie vastgelegd. Voor 2025 verminderde de federale begroting de enveloppe tot ongeveer 11,8 miljoen euro (een snoei van ongeveer 30 %). Vanaf 1 januari 2026 wordt de subsidie integraal afgeschaft. De lokale pers berichtte over de beslissing (RTBF, BX1, 21news, Guide Social) als een « grote en brutale sociale achteruitgang » volgens de Brusselse OCMW's.

De Brusselse OCMW's betwisten de federale rechtvaardiging radicaal. Volgens hen plaatsen de bijzondere wetten die de verdeling van de bevoegdheden organiseren de algemene maatschappelijke bijstand en het kader van de maatschappelijke integratie via de OCMW's duidelijk binnen de federale bevoegdheid. Meerdere Brusselse OCMW's dienden eind 2025 een annulatieberoep in bij de Raad van State. De procedure loopt op het ogenblik van de redactie van dit dossier, zonder kalender voor een openbare zitting.

De context van deze afschaffing is breder: in het najaar van 2025 had het federale niveau ook de subsidies van het koudweerplan afgeschaft, een ander federaal mechanisme dat via de OCMW's en aangrenzende actoren liep (met name de Samusocial). Voor de operatoren op het terrein passen deze beslissingen in een reeks besparingen veeleer dan een geïsoleerde aanpassing.

De federale werkloosheidshervorming, gedragen door de « Arizona »-regering, trad in werking op 1 januari 2026. Zij beperkt de duur van de werkloosheidsuitkeringen tot één of twee jaar naargelang het profiel. De wettelijke basis werd in twee fasen opgebouwd: de programmawet van 18 juli 2025 (hoofdkader), vervolgens de wet van 17 november 2025 over de aan de OCMW's verleende compensaties, waarvan het koninklijk besluit van 7 januari 2026 de inwerkingtreding op 1 januari 2026 vastlegde (bekendmaking in het Belgisch Staatsblad op 19 januari 2026; uitzondering voor artikel 5, 1° over de GPMI-subsidie, waarvan de wijzigingen pas vanaf 1 januari 2028 van toepassing zijn). Voor de profielen die ver van de arbeidsmarkt staan, leidt het einde van de uitkeringen tot een mechanische overschakeling naar het leefloon, dus naar het OCMW van de gemeente van verblijf.

De kalender van de uitsluitingen in Brussel

De federale regering spreidde de uitsluitingen over verschillende golven. Voor 2026 maakte de RVA aan Brulocalis (Federatie van de Brusselse OCMW's) de volgende kalender over voor het Brussels Gewest:

Bij deze 35.799 uitsluitingen komt een nieuwe golf op 1 juli 2027, waardoor de totale RVA-projectie op 40.775 personen komt (de 35.799 van 2026 vertegenwoordigen 88 % van het totaal). Deze cijfers vervangen in dit dossier de vagere vork (« tussen 32.000 en 42.000 ») die de pers in de zomer van 2025 had geprojecteerd op basis van ramingen van vóór de finalisering van de wet.

Daarbovenop komt een bijkomende laag die op 1 maart 2026 in werking trad: een wetswijziging die de OCMW's verplicht om bij de berekening van het leefloon rekening te houden met de inkomsten van bepaalde samenwonenden (partner, meerderjarige kinderen, bloedverwanten in opgaande lijn). Bij gebrek aan een gekend inkomen wordt een forfaitair maandbedrag van 240 € toegepast. Het OCMW van Schaarbeek heeft, net als andere Brusselse OCMW's, wekelijkse zitdagen ingericht die gewijd zijn aan de uit de werkloosheid uitgesloten personen om de toestroom op te vangen en het nieuwe kader uit te leggen.

De aangekondigde compensaties: twee officiële cijfers in spanning

De federale regering en het Rekenhof zijn het niet eens over de reële kostprijs van de hervorming voor de OCMW's. Het Rekenhof stelde in zijn rapport 2026 over het begrotingsontwerp de federale berekening van de compensaties expliciet ter discussie, en oordeelde dat de enveloppe onderschat is. De compensatiebeslissing die de regering op 19 september 2025 nam en de wet van 17 november 2025 voorzien, op nationaal niveau:

De effectieve storting van de 26 miljoen voorschot 2025 vond uiteindelijk plaats op 21 januari 2026 (koninklijk besluit van 18 januari, bekendmaking in het Belgisch Staatsblad op 26 januari). Deze compensatie, gestemd in de Kamer in de Commissie Financiën op 10 december 2025, beoogt een deel te dekken van de toename van de werklast die verbonden is aan de komst van de nieuwe gerechtigden.

Voor de fijne mechaniek van de overschakeling RVA → leefloon en het cascade-effect naar het RVV-statuut, zie het dossier RVV.

Het operationele antwoord: 2.000 in te vullen functies, waarvan 550 in Brussel

Om deze toestroom op te vangen, moeten de OCMW's snel aanwerven. Volgens de Guide Social (artikel van 27 januari 2026) zijn er ongeveer 2.000 functies in te vullen op nationaal niveau, waarvan 550 in Brussel, een cijfer dat overeenstemt met de Brulocalis-projectie (306 maatschappelijk assistenten + 245 administratieven = 551). Het OCMW van Brussel-Stad alleen al kondigt een toegewijde inspanning aan: 500.000 € budget om de teams van maatschappelijk assistenten te versterken, 800 activeringen in artikel 60 §7 over 2026, drie nieuwe antennes, 3.550 nieuwe verwachte gerechtigden en 6.000 begeleide personen over het jaar (bronnen: OCMW van Brussel-Stad; voorstelling van de begroting 2025 aan de gemeenteraad). Wallonië en Vlaanderen kondigen verhoudingsgewijs vergelijkbare inspanningen aan ten opzichte van hun gewicht.

De kalender is kort en de markt van het sociaal werk staat al onder druk: de maatschappelijk assistenten behoren tot de knelpuntberoepen in het Brussels Gewest.

De juridische beroepen: twee hangende fronten voor het Grondwettelijk Hof

Twee onderscheiden procedures betwisten de werkloosheidshervorming voor het Grondwettelijk Hof.

Aan de ene kant sloten in de zomer van 2025 de OCMW's van Sint-Gillis, Vorst, Bergen en Andenne zich aan bij een gemeentelijk beroep tegen de programmawet van 18 juli 2025. Aan de andere kant diende op 29 oktober 2025 een front, samengesteld uit veertien vzw's (waaronder het Belgisch Netwerk Armoedebestrijding/BAPN, de Ligue des familles, de Ligue des droits humains, Soralia, Vie féminine), vier feitelijke verenigingen en negen natuurlijke personen in werkloosheid, gesteund door het gemeenschappelijk vakbondsfront (ACV, ABVV, ACLVB), een annulatieberoep in vergezeld van een schorsingsvordering.

Het Grondwettelijk Hof deed uitspraak over de schorsingsvordering met zijn arrest nr. 11/2026 van 15 januari 2026: de schorsing wordt verworpen, op grond dat de verzoekers het bestaan van een « risico op een moeilijk te herstellen ernstig nadeel » niet hebben aangetoond dat voldoende zou zijn om de onmiddellijke toepassing van de wet te schorsen. De aangevochten artikelen zijn in essentie de artikelen 142 (inschakelingsuitkering teruggebracht van 36 naar 12 maanden), 169 (duur van de werkloosheidsuitkeringen) en 207, 209, 212 en 216 (overgangsbepalingen). Het arrest loopt niet vooruit op de grond van de zaak: de annulatieprocedure blijft langs beide kanten hangende en er is geen datum van zitting vastgelegd voor de debatten over het annulatieberoep zelf. Een diepgaandere analyse zou kunnen leiden tot een gedeeltelijke of volledige vernietiging.

Op 30 juni 2025 hadden de voorzitters van de OCMW's van Sint-Gillis, Vorst en Brussel-Stad, tijdens een door ACV Brussel georganiseerd debat, publiek hun analyses uiteengezet. De standpunten lopen uiteen: de voorzitters van Sint-Gillis en Vorst klagen een « onrechtvaardige, inefficiënte en onbeheersbare » maatregel aan, terwijl de voorzitter van Brussel-Stad de activeringsdoelstelling steunt en tegelijk pleit voor een versterkte begeleiding; maar de drie zijn het eens over de operationele vaststelling: de Brusselse OCMW's absorberen een schok waarvan het federale niveau hun de uitvoering heeft gedelegeerd zonder de tijdslijn ervan te beheersen.

Het geconsolideerde personeelsbestand van de 19 Brusselse OCMW's bedraagt ongeveer 6.500 VTE, een orde van grootte vergelijkbaar met die van de MIVB of van een groot gewestelijk ziekenhuis.

Verschillende vakbondsnota's documenteren sinds eind 2024 een onhoudbaar geworden overbelasting. De ACOD-LRB publiceert in december 2024 een nota die waarschuwt voor de verhouding gerechtigden/maatschappelijk assistent en voor de verslechtering van de onthaalvoorwaarden. Het ABVV Brussel publiceert in april 2025 een analyse over de structurele onderfinanciering en het verloop. Het ACV Brussel hield een debat met de OCMW-voorzitters op 30 juni 2025 en organiseerde een mars tegen de « Arizona »-hervorming op 28 april 2025.

De publieke aandacht voor de veiligheid van het personeel kristalliseerde rond een gebeurtenis in Anderlecht op 25 maart 2026 (ernstig incident in een Brussels OCMW, reeds gedocumenteerd in de domeinkaart social). De vakbondsfederaties en de Federatie van de OCMW's vragen sindsdien structurele mechanismen voor begeleiding en bescherming.

Daarbij komt een fundamentele moeilijkheid: de functie van maatschappelijk assistent is een knelpuntberoep in het Brussels Gewest. 300 nieuwe maatschappelijk assistenten in Brussel aanwerven tegen eind 2026, terwijl de initiële opleiding een beperkt aantal profielen per jaar oplevert, veronderstelt ofwel een herziening van de aanwervingscriteria (wat verschillende OCMW's overwegen, door overdraagbare competenties te valoriseren in plaats van strikt disciplinaire opleiding), ofwel een verbreding van de toegangswegen (mentorschap, intensieve interne opleiding). Geen van deze wegen is operationeel neutraal.

Over de « Brusselse OCMW's » in het meervoud spreken volstaat niet: tussen de gemeenten is het verschil aanzienlijk. Het kleinste OCMW, Koekelberg, telt 88 VTE. Het grootste, Brussel-Stad, telt er 1.690. Deze asymmetrie van personeelsbestanden weerspiegelt asymmetrieën van vraag (dichtheid van kwetsbare bevolking) en asymmetrieën van fiscale capaciteit (gemeentelijke heffingsbasis).

Brussel-Stad dient hier als spilcase, precies omdat de gemeente uitvoerig communiceert. Begroting 2025 in evenwicht op 461,6 miljoen euro (voor het OCMW alleen), met een dotatie van de Stad ten belope van 105 miljoen euro (een stijging met 3,5 % ten opzichte van 2024) en 53 miljoen euro aan investeringen. Versterkingsplan aangekondigd in januari 2026: 500.000 € bijkomend voor de teams van maatschappelijk assistenten, 800 activeringen in artikel 60 §7, drie nieuwe antennes, 3.550 nieuwe verwachte gerechtigden, 6.000 begeleide personen over het jaar.

De nieuwe gemeentelijke meerderheid die voortkwam uit de verkiezingen van oktober 2024, onder het voorzitterschap van het OCMW sinds februari 2025, legde tegelijk 25 miljoen euro besparingen op aan de begroting 2025 van het OCMW, met name via een mutualisering van de transversale functies tussen de Stad en het OCMW (logistiek, informatica). Deze besparingen passen in een bredere inspanning van 100 miljoen op de schaal van de Stad (bronnen: RTBF 5 december 2025; L'Avenir 5 december 2025). Het is het meest zichtbare OCMW, het is niet het meest representatieve.

Meer blootgesteld aan de structurele schok: Anderlecht, Sint-Jans-Molenbeek, Sint-Joost-ten-Node, Sint-Gillis, Vorst, Schaarbeek. Minder blootgesteld: Sint-Pieters-Woluwe, Watermaal-Bosvoorde. De gemeentelijke gradiënt van het RVV-statuut (van 9 % in Sint-Pieters-Woluwe tot 48 % in Molenbeek volgens de RIZIV/IMA-gegevens, zie dossier RVV) is een betrouwbare indicator van de OCMW-druk, zonder de druk zelf te zijn, die ook afhangt van het lokale verenigingsweefsel en van de begrotingsmarges van de gemeente. Verschillende Brusselse OCMW's, waaronder Schaarbeek, hebben vanaf de winter 2025-2026 wekelijkse zitdagen ingericht die gewijd zijn aan de uit de werkloosheid uitgesloten personen om de toestroom op te vangen en het nieuwe wettelijke kader uit te leggen aan de personen die overschakelen vanuit de RVA.

Dit dossier blijft voorlopig gewestelijk. Een fase 2 voorziet om elk van de 19 gemeentekaarten te verrijken met een becijferd OCMW-blok (begroting, leefloon, antennes, voorzitter), zodra dit gewestelijke dossier gepubliceerd is.

Vijf vragen structureren de opvolging door BGM. Zij zullen voortdurend worden geactualiseerd via de dagelijkse monitoring en gesignaleerd in de wekelijkse digests.

1. Beslissing van de Raad van State over de PAS-subsidie. Kalender van de zitting niet openbaar op het ogenblik van de redactie. Een vernietiging zou het federale niveau verplichten om de subsidie opnieuw op de begroting in te schrijven of te herkwalificeren; een verwerping zou de afschaffing bekrachtigen en de last definitief verschuiven.
2. Compensaties werkloosheid 2027-2029: toereikend of niet? Het verschil 234 M€ vs 300 M€ zal zich in de komende 18 maanden oplossen naargelang de hypotheses van de regering over de terugkeer naar werk zich al dan niet bevestigen. Het Rekenhof heeft de federale berekening al onderuitgehaald in zijn rapport 2026 over het begrotingsontwerp.
3. Beslissing van het Grondwettelijk Hof over de grond van de zaak. Het arrest 11/2026 van 15 januari 2026 heeft de schorsingsvordering verworpen, maar loopt niet vooruit op de grond. De annulatieprocedure blijft langs beide kanten hangende en er is geen datum van zitting vastgelegd. Een gedeeltelijke of volledige vernietiging blijft mogelijk.
4. Gehaalde aanwervingen. Het aangekondigde plan (2.000 nationale functies, 550 Brusselse waarvan 306 MA en 245 administratieven volgens Brulocalis) zal gehaald worden als de opleiding en de arbeidsvoorwaarden volgen. Zo niet blijft de absorptie theoretisch.
5. Politiek antwoord op de 1,7 miljard gevraagd door Brulocalis en de Conferentie van de burgemeesters. Een compensatie ten belope van 26,7 % van de gedocumenteerde nood is structureel niet houdbaar; het Gewest en het federale niveau zullen zich moeten positioneren. In het bijzonder in de gaten te houden: het lot van Housing First en MIRIAM, waarvan Brulocalis de onzekerheden signaleert.